Παλαιοχριστιανική

Μετά τη διαίρεση της αυτοκρατορίας η Κύπρος παραμένει στο ανατολικό της τμήμα. Είναι η εποχή που το νησί γεμίζει βασιλικές και η εκκλησία του κερδίζει μια ανεξαρτησία που διατηρεί ως σήμερα.

Πώς η Εκκλησία της Κύπρου έγινε αυτοκέφαλη

Το 431 η Σύνοδος της Εφέσου αναγνώρισε ότι η Εκκλησία της Κύπρου δεν υπάγεται στην Αντιόχεια. Η Αντιόχεια δεν το δέχτηκε, και η διαμάχη κράτησε μισό αιώνα.

Γύρω στο 478 ο αρχιεπίσκοπος Ανθέμιος ανακοίνωσε ότι του αποκαλύφθηκε σε όνειρο ο τάφος του Αποστόλου Βαρνάβα. Τα λείψανα βρέθηκαν με το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο στο στήθος, γραμμένο, όπως πιστευόταν, από το χέρι του ίδιου του Βαρνάβα. Ο αρχιεπίσκοπος μετέφερε το εύρημα στην Κωνσταντινούπολη και ο αυτοκράτορας Ζήνων επικύρωσε το αυτοκέφαλο, παραχωρώντας στον προκαθήμενο τρία προνόμια: να υπογράφει με κόκκινο μελάνι, να φορά πορφυρό μανδύα και να κρατά αυτοκρατορικό σκήπτρο. Οι Κύπριοι αρχιεπίσκοποι τα ασκούν μέχρι σήμερα. Στη θέση του τάφου αναπτύχθηκε η Μονή Αποστόλου Βαρνάβα.

Οι βασιλικές

Ο 5ος και ο 6ος αιώνας είναι εποχή μεγάλης οικοδομικής δραστηριότητας. Τεράστιες τρίκλιτες βασιλικές με ψηφιδωτά και μαρμάρινα δάπεδα υψώνονται στη Σαλαμίνα, στο Κούριον, στην Πάφο, στους Σόλους και στην Καρπασία — η Αγία Τριάδα και ο Άγιος Φίλων.

Δύο ψηφιδωτά της εποχής αξίζουν ταξίδι από μόνα τους. Στην Παναγία Αγγελόκτιστη στο Κίτι το ψηφιδωτό της αψίδας του 6ου αιώνα με την Παναγία ανάμεσα σε αρχαγγέλους γλίτωσε από σεισμούς και εικονομάχους. Το δεύτερο ήταν στη Μονή Κανακαριάς — αποσπάστηκε από τον τοίχο τη δεκαετία του 1970 και βγήκε λαθραία από το νησί· μέρος των σπαραγμάτων επιστράφηκε μέσω αμερικανικού δικαστηρίου.

Το 649 ο στόλος του Άραβα διοικητή Μωαβία φτάνει στην Κύπρο. Η Σαλαμίνα-Κωνσταντία λεηλατείται και δεν ανακάμπτει ποτέ. Αρχίζει η Βυζαντινή εποχή — και τους πρώτους τρεις αιώνες της το νησί θα ζει με δύο αφέντες.