Εποχή του Σιδήρου

Μετά την κατάρρευση της Εποχής του Χαλκού η Κύπρος ανασυγκροτείται — όχι ως ένα κράτος, αλλά ως δώδεκα. Το νησί χωρίζεται σε πόλεις-βασίλεια, καθένα με δικό του βασιλιά, δική του κοπή νομισμάτων και δικό του ιερό. Αυτός ο κατακερματισμός κρατά επτά αιώνες και καθορίζει όσα ακολουθούν: η Κύπρος θα είναι πάντα δελεαστική για τους μεγάλους γείτονες και υπερβολικά διαιρεμένη για να τους αντισταθεί.

Ποιοι κυβερνούσαν

Η Σαλαμίνα γίνεται η ισχυρότερη στα ανατολικά, η Παλαίπαφος κρατά το κυριότερο ιερό του νησιού, το Κούριον και η Αμαθούντα βρίσκονται στη νότια ακτή, οι Σόλοι και το Μάριον στη βόρεια και τη δυτική. Ο Ταμασσός πλουτίζει από τα μεταλλεία χαλκού· το Ιδάλιον κρατά το κέντρο του νησιού.

Ορισμένα βασίλεια δεν φαίνονται καθόλου σήμερα: η Λήδρα βρίσκεται κάτω από την παλιά Λευκωσία, οι Χύτροι κάτω από την Κυθρέα, η Λάπηθος και η αρχαία Κερύνεια κάτω από τις σημερινές πόλεις της βόρειας ακτής. Ο πλήρης κατάλογος βρίσκεται στη συλλογή πόλεις-βασίλεια.

Στο Κίτιον οι Φοίνικες εγκαθίστανται μόνιμα από τον 9ο αι. π.Χ.· η πόλη γίνεται δίγλωσση και παραμένει έτσι για αιώνες.

Ασσύριοι και ομηρικές ταφές

Το 673 π.Χ. ο Ασσύριος βασιλιάς Ασαρχαδδών απαριθμεί σε πήλινο πρίσμα δέκα Κύπριους βασιλείς που του πλήρωναν φόρο. Είναι το πρώτο έγγραφο που κατονομάζει τα βασίλεια ένα προς ένα.

Στον ίδιο περίπου αιώνα χρονολογούνται οι βασιλικοί τάφοι της Σαλαμίνας. Στους δρόμους μπροστά τους βρέθηκαν άρματα θαμμένα μαζί με τα άλογά τους, χάλκινοι λέβητες και έπιπλα με ελεφαντοστό — ταφικό έθιμο παράξενα κοντινό σε εκείνο που περιγράφει ο Όμηρος.

Τότε διαμορφώνονται και τα ιερά που θα επιβιώσουν από κάθε αλλαγή εξουσίας: του Απόλλωνα Υλάτη κοντά στο Κούριον, οι Γόλγοι με τα λίθινα γλυπτά τους και το αγροτικό Αθηένου-Μαλλούρα.

Στα μέσα του 6ου αι. π.Χ. η Κύπρος υποτάσσεται στην Αίγυπτο και από το 545 π.Χ. περνά στους Πέρσες. Αρχίζει η Κλασική περίοδος.