Τζαμί Χαϊντάρ Πασά (Αγία Αικατερίνη)

Ένα σκαλιστό ρόδο ανάμεσα σε δύο δράκους, επαναλαμβανόμενο τρεις φορές στο μαρμάρινο υπέρθυρο της δυτικής πύλης, υποδέχεται τον επισκέπτη στο σημαντικότερο γοτθικό κτίριο της Λευκωσίας μετά τον καθεδρικό ναό της Αγίας Σοφίας, το σημερινό Τζαμί Σελιμιγιέ. Είναι ένας μικρός μονόκλιτος ναός του 14ου αιώνα με λεπτό γλυπτό διάκοσμο, στον οποίο οι Οθωμανοί πρόσθεσαν μιναρέ. Την αφιέρωση στην Αγία Αικατερίνη την αναφέρει πρώτος ο Τζοβάνι Μαρίτι, που επισκέφθηκε την πόλη το 1767, και την υιοθέτησε ο Καμίλ Ενλάρ το 1899. Οι Φιλίπ Πλανιέ και Τιερί Σουλάρ δέχονται ότι ίσως ήταν ο ναός γυναικείας βενεδικτίνικης μονής, ο Μιχάλης Ολύμπιος όμως θεωρεί την αφιέρωση στην Αικατερίνη βέβαιη.

Ακριβής χρονολογία δεν υπάρχει. Ο Ολύμπιος τοποθετεί την ανέγερση στα τέλη της δεκαετίας του 1350 ή στις αρχές της δεκαετίας του 1360: το οικόσημο των Λουζινιανών στους θολίτες του κλίτους δείχνει βασιλική χορηγία, και οι λιθοξόοι γνώριζαν καλά τη γλυπτική της Μπέλλαπαϊς και του καθεδρικού. Οι Πλανιέ και Σουλάρ τον χρονολογούν στο δεύτερο τέταρτο του 14ου αιώνα, επί Ούγου Δ΄. Ο ναός είναι μικρός, 17 επί 8 μέτρα και 12 μέτρα ύψος, αλλά πλούσια διακοσμημένος εξωτερικά: αντηρίδες με υδρορροές και ψηλά στενά παράθυρα με λίθινα διαχωρίσματα. Στο σκευοφυλάκιο ο θόλος στηρίζεται σε φουρούσια με σκαλισμένα ανθρώπινα κεφάλια.

Έγινε τζαμί μετά την άλωση της Λευκωσίας το 1570, με την προσθήκη μιχράμπ, μιμπάρ και γυναικωνίτη. Έγγραφο της 5ης Σεπτεμβρίου 1573 αναφέρει ότι ο Χαϊντάρ, αγάς των εθελοντών, επισκεύασε τον ναό, τον μετέτρεψε σε τζαμί και πήρε άδεια να χτίσει δίπλα μια κρήνη. Η λαϊκή μνήμη αργότερα έκανε τον αγά πασά. Ονομαζόταν επίσης Αγκαλάρ τζαμί, το τζαμί των αγάδων, από τους Τούρκους προκρίτους που ζούσαν τριγύρω. Ο μιναρές του είναι ο δεύτερος ψηλότερος της παλιάς πόλης μετά από εκείνους του Σελιμιγιέ.

Ακόμη τον 19ο αιώνα Ελληνοκύπριοι έρχονταν να ανάψουν καντήλια σε ένα σημείο που θεωρούσαν τάφο της Αγίας Αικατερίνης. Αργότερα το κτίριο στέγασε γραφείο τελέσεως γάμων και σήμερα είναι αίθουσα τέχνης. Βρίσκεται στην οδό Κιρλιζαντέ, δύο λεπτά από το Σελιμιγιέ και το Μπεντεστάνι.

Το μνημείο βρίσκεται στο βόρειο τμήμα του νησιού, το οποίο από το 1974 δεν ελέγχεται από την Κυπριακή Δημοκρατία. Η πρόσβαση γίνεται μέσω των επίσημων σημείων διέλευσης.